Мөрөн хот

Засагт хан аймгийн Ахай бэйсийн хошуу Дүүрэгч вангийн хошуунаас тасарч 1757 онд байгуулагдсан. Эл хошууг Гэндэн бэйлийн дэд хөвгүүн Товуугийн хүү Дашпунцаг захирч байжээ. Энэ хошуунд одоогийн Мөрөн, Их-Уул, Тосонцэнгэл, Түнэл, Арбулаг сумын газар нутаг орж байсан. Ахай бэйсийн хошуу: Зүүн тийш Баянзүрх, өмнө зүгт бага Одос, баруунтаа Дэлгэр гол, хойшоо Нумт, зүүн хойшоо Зост, баруун хойшоо Соёо толгой, зүүн урагшаа Намчтай, баруун урагшаа Бор бургас хүрнэ. Дэлгэр мөрөн голын сав нутгаар нутаглана. Ахай бэйсийн хошуу нь Хангай Хэнтийн уулархаг их мужийн Хангайн мужид багтана. Ахай бэйсийн хошууны гол хүрээ нь Мөрөнгийн хүрээ 1809 онд байгуулагдсан бөгөөд хэд хэдэн багавтар хүрээ хийдтэй байжээ. Хошууны хэмжээгээр 153 сүм, дуган 2340-өөд лам хуврага байжээ.
1922 онд Мөрөнгийн хүрээнд гаалийн салбар байгуулагдаж байсан.
1923 онд Ахай бэйсийн хошууг Хантайшир уулын аймгийн Наранжаргалант уулын хошуу гэж нэрлэн, хошуу тамгын газар Мөрөнгийн хүрээнд төвлөрч, улмаар шинэ цагийн сургууль, эмнэлэг, хоршоо худалдаа, харилцан туслалцах хороо, нам эвлэлийн үүр байгуулагдсан нь аймагтаа анхдагч нь болох юм. Ардын засгийн газар 1923 оны 10-р сарын 9-нд 3-р тогтоол гаргаж хуучин аймгуудын нэрийг өөрчилж Сайн ноён хан аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг, Засагт хан аймгийг Хантайшир уулын аймаг гэж нэрлэх болсон.
1929 онд Хантайшир уулын аймгийн нэлээд хошуудыг Цэцэрлэг мандал уулын аймагт нэгтгэсэн.
Мөрөн сум нь:
1931оны Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 5-р тогтоолоор Цэцэрлэг мандал уулын хошуунаас Бүрэн сумыг байгуулсан. Сумын төв нь Мөрөн болсон юм.
1933 онд аймгийн төвийг одоогийн Хатгал сумаас Мөрөн шилжүүлсэн энэ үеэс аймгийн төв болжээ.
1933-1944 он хүртэл Мөрөн, Намнан гэх нэрээр нэрлэгдэж байсан.
1944-1956 он хүртэл Мөрөн, Намнан, Төв гэх зэргээр нэрлэгдэж байсан.
1956 оны 8 сарын 1-нд. БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 104-р зарлигаар Бүрэн сумын 10-р багийг /аймаг, сумын төв Мөрөнг/ Мөрөн хороо гэсэн бие даасан засаг захиргааны нэгж болгосон байна. Мөрөн хороо захиргааг 7 хорин, дунд сургууль, малын их эмчийн салбар, бага эмчийн салбар, хоршоо сүү тосны завод, сүүний тасаг, хүний их эмчийн салбартайгаар байгуулжээ.
1956-1961 он хүртэл Мөрөн хороо хэмээн нэрийдэж байв.
1961 оны 6 сарын 26-нд. БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 136-р зарлигаар Мөрөн хороо захиргааг Мөрөн хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаа болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. Мөрөн нь орон нутгийн хот гэсэн алдрыг хүртсэн.
1971 оны 12 сарын 8-нд. БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 252-р зарлигаар Мөрөн хотын нутгийн цэс батлагдсан.
1974 онд Сайд нарын зөвлөлийн 191-р тогтоолоор хотын бэлгэдэл нь Хөвсгөл далайд хөвж яваа онгоцны зураг байхаар тогтоосон байна.
1961-1994 он хүртэл Мөрөн хот хэмээн нэрлэгдэж байсан.
1994 оны 5 сарын 6-нд. УИХ-ын 33-р тогтоолоор Хөвсгөл аймгийн төвийг Мөрөн сум хэмээн нэрлэгдээд эдүгээ хүртэл өөрчлөгдөөгүй байна.